Artur i Mallika Szumscy
+48 608 822 431 kuchniajogi@interia.pl

Maria Grodecka „Zmierzch świadomości łowcy”

 

grodecka-zmierzch wys 300pxPotocznie i najogólniej wiadomo, że wegetarianizm to bezmięsny sposób odżywiania się pokarmami roślinnymi i nabiałowymi. Źródłosłów tej nazwy jest jednak bogatszy i bardziej obiecujący, wyraża wiele skojarzonych z nią postulatów i oczekiwań. Łacińskie słowo „vegetare” znaczy rosnąć, kwitnąć, rozwijać się; „vegetus” znaczy zdrowy, silny, ochoczy; „vegetator” zaś to ten, który daje życie, a „vegetamen” – siła życiodajna.

Wegetarianizm w świecie współczesnym

Ci, którzy wybierają wegetariański sposób życia, czynią doniosły wkład
na rzecz rozwiązania światowego problemu żywienia, przyczyniają się do
zlikwidowania rzezi i tortur czujących istot, hodowanych masowo w okrutnych
warunkach, a do swojego własnego życia wnoszą nowe miary żywotności
i zdrowia.
The Vegetarian Socjety
(Deklaracja)

Potocznie i najogólniej wiadomo, że wegetarianizm to bezmięsny sposób odżywiania się pokarmami roślinnymi i nabiałowymi. Źródłosłów tej nazwy jest jednak bogatszy i bardziej obiecujący, wyraża wiele skojarzonych z nią postulatów i oczekiwań. Łacińskie słowo „vegetare” znaczy rosnąć, kwitnąć, rozwijać się; „vegetus” znaczy zdrowy, silny, ochoczy; „vegetator” zaś to ten, który daje życie, a „vegetamen” – siła życiodajna.

Każdy, kto po raz pierwszy spotyka się z tą nazwą, najczęściej wychwytuje z niej tylko akcent negatywny, tzn. że wegetarianizm polega po prostu na niejadaniu mięsa, i na tym koniec. W istocie zaś zaprzestanie jadania mięsa stanowi dopiero pierwszy krok wiodący w sferę różnorodnych, nowych spraw i problemów, zarówno zdrowotnych i żywieniowych, jak też moralnych, ekonomicznych, filozoficznych i wielu innych. Sama informacja o tym, co się jada, a czego się nie jada, to dopiero wprowadzenie do dalszych wyjaśnień dotyczących przyczyn i motywów tego zaniechania, propozycji nowego, odmienionego jadłospisu, analizy wymogów żywieniowych ludzkiego organizmu i wartości różnych pokarmów. To z kolei otwiera dostęp do szerszych, bardziej ogólnych zagadnień dotyczących tego, co właściwie chcemy osiągnąć, szukając właściwszych niż dotychczas sposobów odżywiania, i jakie warunki muszą zostać przedtem spełnione. Wtedy dopiero okazuje się, że wegetarianizm obejmuje zarówno problematykę zdrowia fizycznego i psychicznego, jak i zagadnienia ekonomiczne, ekologiczne, moralne i kulturalne. Że nie można zmienić sposobu odżywiania, nie zmieniając sposobu myślenia i oceniania. Wegetarianizm to zmiana stylu życia; kierunku aspiracji, rozchwianie wielu stereotypów obyczajowych, zalegających jak ciężkie kłody na drodze postępu i rozwoju kultury. W dalszej perspektywie prowadzi do przeobrażenia istniejących światowych struktur ekonomicznych i przezwyciężenia tkwiących w nich sprzeczności i paradoksów.
Aspiracje i poglądy współczesnych rzeczników i zwolenników wegetarianizmu nie są czymś zupełnie nowym i niespotykanym w historii. Chociaż wegetarianizm znany jest od tysięcy lat, to jednak dotychczas traktowany był raczej jako ciekawostka i teoretyczny postulat, realizowany bardzo rzadko i przez nielicznych, mimo iż wegetarianami było w przeszłości wielu najwybitniejszych myślicieli, pisarzy, uczonych, filozofów. Należeli do nich m.in. Sokrates, Platon, Pitagoras, Hipokrates, Plutarch, Leonardo da Vinci, Izaak Newton, Wolter, Goethe, Gandhi, Lew Tołstoj, Maksym Gorki, Bernard Shaw i wielu innych, równie znakomitych. Słynna w starożytności szkoła pitagorejska traktowała bezmięsny sposób odżywiania jako jedno z podstawowych założeń sposobu życia godnego człowieka, umożliwiającego jego intelektualny i moralny rozwój. W starożytnej Grecji obowiązki moralne człowieka wobec zwierząt traktowano znacznie poważniej niż potem i obecnie. Do historii przeszedł jeden z wyroków ateńskiego areopagu, który skazał na śmierć chłopca za to, że oślepił ptaka. Nigdy jednak dotąd nie był wegetarianizm ruchem masowym ani ideologią poruszającą umysły i serca, praktyką szeroko stosowaną, upowszechniającą się dynamicznie, tak jak to się dzieje obecnie. Od około 25 lat przybierający na sile i upowszechniający się z każdym rokiem ruch wegetariański jest właściwie zjawiskiem bez precedensu.
Wśród podstawowych motywów, jakimi kieruje się współczesny ruch wegetariański, dominują motywy etyczne, zdrowotne, ekonomiczne, ekologiczne i humanitarne. Specyfikę działalności współczesnych zwolenników wegetarianizmu stanowi, pozornie bezsilna, rozpaczliwa obrona świata zwierząt przed potężniejącą stale falą drapieżności i bezwzględności ze strony człowieka. Zasięg i metody eksploatowania zwierząt przez ludzi osiągają obecnie stan wskazujący na brak jakichkolwiek barier czy hamulców w tym zakresie. Potrzebę obrony wyzwala wewnętrzny protest przeciwko okrucieństwu, uczuciowa niezgoda na bezkarne torturowanie czujących istot, jakimi są zwierzęta hodowlane, i ogromne współczucie dla nich. Współczucie to działa jak sygnał alarmowy, który zmusza do zwrócenia uwagi na wiele innych niepokojących faktów i problemów, do których „nie zaalarmowani” nie przywiązują większej wagi, traktując je jako „normalne”.
Pierwotnie wegetarianizm wyrósł z głębokiego poczucia konieczności podjęcia działania zmierzającego do ulżenia doli wszystkich istot żyjących w świecie, zdominowanym bezwzględnie przez jedną z nich – człowieka. Okazuje się jednak, że konsekwencje tej dominacji stają się źródłem coraz większych zagrożeń; jednakowo niebezpiecznych dla obu stron – zdominowanych i dominujących, że pomocy potrzebują nie tylko ofiary, ale i oprawcy. Nonszalanckie szafowanie cudzym życiem i cudzym cierpieniem, etyczna nieprzezorność, stały się dla człowieka przyczyną nowych, nieznanych dotąd w jego historii zagrożeń zdrowotnych, ekologicznych, ekonomicznych, już nie tylko lokalnych, ale na skalę całych kontynentów.
Motywy zdrowotne wegetarianizmu znajdują mocne oparcie w najnowszych badaniach, które wykazują w sposób coraz trudniejszy do zakwestionowania, że mięso nie tylko nie jest człowiekowi potrzebne do życia i zachowania zdrowia, ale zdecydowanie mu szkodzi i jest jedną z głównych przyczyn większości tzw. chorób cywilizacyjnych, masowo występujących tylko w krajach zamożnych, rozwiniętych, tzn. tam, gdzie przyjęte standardy odżywiania zakładają wysokie spożycie mięsa.
Motywy ekonomiczne wegetarianizmu wiążą się ze stwierdzeniem prostego faktu, że gospodarka żywieniowa świata zdominowana jest przez potrzeby paszowe. Od 80 do 90% całej światowej produkcji zboża i roślin strączkowych przeznacza się na paszę dla trzody, której mięsem żywi się tylko około 30% ludności świata.
Istotnym uzasadnieniem wegetarianizmu są również względy ekologiczne. Skażenie środowiska na skutek masowej produkcji zwierzęcej jest nie mniejsze niż zatrucie odpadami przemysłowymi. Stymulowanie urodzajności gleby sztucznym nawożeniem oraz stosowanie chemicznych środków chwastobójczych i owadobójczych doprowadziło do tego, że każdy prawie pokarm wkładany przez nas do ust jest skażony i, w mniejszym lub większym stopniu, toksyczny. A przecież to chemiczne stymulowanie ilości zbiorów uwarunkowane jest wyłącznie potrzebami paszowymi i stale wymuszane wzrastającym apetytem na mięso. Dla nakarmienia do syta wszystkich ludzi na świecie pokarmem roślinnym wystarczyłaby 1/5 tych wszystkich, takim wysokim kosztem uzyskiwanych obecnie, zbiorów. Generalnym założeniem wegetarianizmu jest przekonanie, że współczesny światowy problem żywienia się mięsem nie polega na tym, żeby – jak się powszechnie sądzi – było go coraz więcej, ale żeby obyczaj jadania mięsa przeszedł jak najszybciej do niesławnej historii błędów i win gatunku ludzkiego.
Jako ruch społeczny wegetarianizm rozwija się obecnie w bardzo wielu krajach. Biorą w nim udział przyrodnicy, humaniści, lekarze, którzy swymi badaniami i publikacjami uzasadniają jego założenia i upowszechniają jego zasady. Z dostępnych materiałów anglojęzycznych wynika, że w Anglii i w Stanach Zjednoczonych ruch wegetariański rozwija się bardzo dynamicznie i obejmuje swoim zasięgiem coraz większą liczbę zwolenników. W wielu krajach i we wszystkich środowiskach ludzie w różnym wieku i różnych zawodów zaprzestają jadania mięsa ze względu na moralny sprzeciw, jaki budzi w nich legalne i bezkarne torturowanie zwierząt.
W wielu krajach zachodnich wegetarianie stanowią już poważną grupę społeczną. Z potrzebami klientów-wegetarian liczy się przemysł spożywczy, produkując dla nich m.in. gotowe potrawy bezmięsne, jak np. dania z soi w różnych wersjach smakowych, jarskie sosy, budynie, roślinne koncentraty białkowe, ekstrakty drożdżowe, używane jako odżywki i przyprawy smakowe. Na zaspokojenie potrzeb klientów wegetarian są również nastawione niektóre hotele, restauracje i domy wypoczynkowe. Zapraszają liczne jarskie jadłodajnie.
Ukazują się czasopisma wegetariańskie, a angielskie towarzystwo (The Vegetarian Society) ma również własną oficynę wydawniczą i własną księgarnię. Do programu tych towarzystw należy m.in. przeprowadzanie badań naukowych i organizowanie konferencji poświęconych sprawom wegetariańskim, zarówno od strony żywieniowej, jak i humanistycznej.
Według obliczeń dokonanych w listopadzie 1978 r. jedynie w USA było 9-10 milionów wegetarian, 40-50 milionów osób opowiadało się za bardziej umiarkowanym spożyciem mięsa, a – co także godne uwagi – prawie 80% ludzi udaje sobie sprawę z co najmniej jednego z powodów skłaniających do wegetarianizmu, nawet jeżeli sami nie są wegetarianami. Z dostępnych broszur i publikacji amerykańskich wynika, że w USA działa obecnie około 30 różnych stowarzyszeń i organizacji występujących w obronie zwierząt, domagających się wydania zakazu stosowania wiwisekcji, i informujących o wegetariańskich sposobach odżywiania (Vegetarian Information Service) itp. Do bardziej aktywnych i zaangażowanych w sprawę obrony zwierząt należy stowarzyszenie pod nazwą Farm Animal Reform Movement (FARM) z siedzibą w Waszyngtonie. Od 60 już lat działa też, głównie we Francji, Międzynarodowe Towarzystwo Biogeniczne. Zostało ono założone w 1928 roku przez filozofa i językoznawcę Edmonda Bordeaux-Szekely oraz pisarza, laureata nagrody Nobla Romain-Rollanda. Program towarzystwa opiera się głównie na wybranych tekstach ze zwojów znalezionych w pobliżu Morza Martwego – Esseńskiej Ewangelii Pokoju i Zend-Avesty. Ukazuje się również wielostronicowy ilustrowany miesięcznik, Vegetarian Times. Członkowie rozmaitych stowarzyszeń i organizacji wegetariańskich odbywają okresowe międzynarodowe zjazdy i urządzają konferencje. Międzynarodowa Unia Wegetariańska (International Vegetarian Union), mająca swą siedzibę w Cheshire, w Anglii, wydaje każdego roku obszerny informator o sprawach ważnych i ciekawych dla wegetarian na całym świecie, m.in. o produktach spożywczych sprzedawanych w różnych krajach specjalnie na potrzeby wegetarian, o hotelach, pensjonatach i jadłodajniach wegetariańskich, a ponadto publikuje najnowsze doniesienia naukowe, żywieniowe i inne, mające znaczenie dla szerzenia wiedzy o wegetarianizmie na całym świecie. Nosi on tytuł „Society’s International Vegetarian Health Handbook.”
Symbolem wegetarianizmu jest kiełek wschodzącej rośliny. Jego stylizowany rysunek widnieje na wszystkich publikacjach wydawanych przez The Vegetarian Society wraz z następującym wezwaniem: „Międzynarodowy znak rozpoznawczy, jako emblemat nowoczesnego wegetarianizmu, to kiełek wschodzącej rośliny, który jest symbolem źródła ludzkiego pożywienia, potrzeby zdrowia i humanitarnego sposobu życia. Wyraża się on w słowach: „Żyj i pozwól żyć innym.” (Live and let live.) Dewizą angielskiego wegetarianizmu jest również krótka sentencja, ujmująca trafnie jego cele i założenia: „Wegetarianizm to po prostu zdrowy rozsądek i współczucie.” (Vegetarianism – just common sense and compassion.) Na kopertach listów wysyłanych przez The Vegetarian Society znajduje się pieczątka z następującym wezwaniem: „Don’t shed blond this Christmas – go vegetarian.” („W to Boże Narodzenie już nie przelewaj krwi – zostań wegetarianinem”).
W 1982 roku ukazało się w Nowym Yorku dziesiąte już wydanie książki amerykańskiej autorki, Frances Moore Lappé, pt. „Diet for a Small Planet” (Dieta dla małej planety.) Dla wegetarianizmu jest to pozycja o niezmiernie doniosłym znaczeniu, i co bardzo znamienne, w dziesięciu kolejnych wydaniach – od r. 1971 do 1982 – osiągnęła dwumilionowy nakład. Pisze się o niej, że jest to książka, która „zapoczątkowała rewolucję żywieniową w świecie.” Z rozważań autorki wynika, że wokół współczesnego systemu żywienia zorientowanego na produkcję i spożywanie mięsa koncentruje się większość zasadniczych trudności nękających świat współczesny. Są to trudności natury ekonomicznej, zdrowotnej, moralnej i ekologicznej. Podstawowa teza Frances Moore Lappé sprowadza się do tego, że współczesny system odżywiania opiera się na niewiarygodnym marnotrawstwie żywności. To ogniwo pośrednie, jakim jest organizm zwierzęcia hodowlanego, pochłania co najmniej 90% jej zasobów. I podczas gdy liczba ludzi na świecie stale się zwiększa, gdy rosną niedobory zasobów rolnych w wielu regionach świata, równolegle wzrasta stale apetyt na mięso. W konkluzji tych rozważań autorka zadaje dramatyczne pytanie: „Jak długo jeszcze Ziemia zdoła wykarmić wszystkich mieszkańców naszej planety?”
Znaczącymi pozycjami w ruchu wegetariańskim, nie tylko w Ameryce, ale na całym świecie, stały się książki Petera Singera. Głównie „Animal Liberation”, wydana w Nowym Yorku w 1977 r., oraz napisana wspólnie z Tomem Reganem i wydana w 1976 r. praca pt. „Animal Rights and Human Obligations”. Trzecia, napisana razem z Jimem Masonem i wydana w r. 1980 „Animal Factories”, to pozycja wstrząsająca, oskarżającą bezwzględność i okrucieństwo systemu „nowoczesnych”, przemysłowych hodowli zwierząt. Te monstrualne, męczeńskie systemy więzienne, jakimi właśnie są przemysłowe hodowle, będą jednak istniały tak długo, dopóki każdy z nas nie zdecyduje się na zmianę swego sposobu odżywiania, popierając w ten sposób nie tylko dążenie do zlikwidowania gehenny hodowlanych zwierząt, ale również do odzyskania własnego zdrowia i godności.
W dostępnych pozycjach książek i czasopism wegetariańskich towarzystw zagranicznych można znaleźć renesansową prawie wszechstronność zainteresowań i poruszanych problemów. Oprócz rozważań ekonomicznych i zdrowotnych pisze się o zagadnieniach moralnych, psychologicznych, filozoficznych, humanitarnych. Wszystkie one mają ścisły związek z niewłaściwym sposobem odżywiania i niewłaściwym stosunkiem do zwierząt, przyjętymi powszechnie w całym tzw. cywilizowanym świecie. Próba rozstrzygnięcia dylematu: czy człowiek ma prawo zabijać zwierzęta, aby żywić się ich mięsem? wciąga w nowy krąg zagadnień, zarówno bardzo konkretnych i rzeczowych, jak i uskrzydlonych bogactwem uczuć i projektów. W wegetarianizmie współczesnym zbiegają się różne wątki renesansowego humanizmu i romantyzmu, a także trzeźwa rozwaga pozytywizmu, kreując razem niekonwencjonalny, prawdziwie nowoczesny styl życia i myślenia.